راهنمای نگهداری از فرش دستبافت - مراقبت از فرش در فصول سال

فرش دستباف برای بسیاری از خانواده‌های ایرانی چیزی فراتر از یک وسیله برای پوشاندن کف خانه است. یک قالی دستباف می‌تواند بخشی از دکوراسیون خانه، یک اثر هنری ارزشمند و حتی میراثی خانوادگی باشد که سال‌ها از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود. با این حال، حتی باکیفیت‌ترین فرش دستباف نیز بدون مراقبت صحیح به مرور زمان زیبایی و کیفیت اولیه خود را از دست می‌دهد. نور مستقیم خورشید، گردوغبار، رطوبت، گرمای مستقیم، فشار مبلمان و حتی شیوه جارو کشیدن می‌توانند در طول زمان روی وضعیت فرش تأثیر بگذارند.از طرف دیگر، شرایط خانه در طول سال ثابت نیست. میزان تابش نور در تابستان با زمستان متفاوت است، در بعضی مناطق رطوبت در ماه‌های گرم افزایش پیدا می‌کند و در فصل سرد نیز استفاده از وسایل گرمایشی می‌تواند هوای خانه را خشک کند.به همین دلیل، مراقبت از فرش بهتر است یک کار چهار فصل باشد؛ نه کاری که فقط هنگام خانه‌تکانی یا شست‌وشوی فرش به آن فکر کنیم.

بهار، زمان بررسی و تازه‌سازی فرش

با پایان زمستان، فرش‌ها معمولاً ماه‌ها در محل خود پهن بوده‌اند و ممکن است در قسمت‌های پرتردد، زیر پایه‌های مبلمان یا در معرض نور پنجره‌ها دچار تغییراتی شده باشند. بهار زمان مناسبی است تا فرش را از نظر سلامت و میزان فرسودگی بررسی کنیم.

پیش از هر چیز، سطح و پشت فرش را با دقت نگاه کنید. ساییدگی پرزها، شل شدن ریشه‌ها، آسیب دیدن کناره‌ها، نخ‌های بیرون‌زده، تغییر رنگ یا آثار رطوبت می‌توانند نشانه‌هایی باشند که بهتر است زودتر به آن‌ها رسیدگی شود. تعمیر یک آسیب کوچک معمولاً بسیار ساده‌تر از زمانی است که پارگی یا پوسیدگی گسترش پیدا کرده باشد.

بهار همچنین زمان مناسبی برای نظافت دقیق‌تر فرش است. گردوغبار و ذرات ریز اگر برای مدت طولانی در میان الیاف باقی بمانند، در اثر رفت‌وآمد می‌توانند باعث سایش تدریجی آن‌ها شوند. برای فرش دستباف بهتر است از جاروبرقی با مکش مناسب استفاده شود و از برس‌های خشن یا سری‌های ضربه‌زن که ممکن است به الیاف آسیب بزنند، استفاده نشود.

ریشه‌های فرش نیز هنگام جاروکشی نیاز به توجه دارند. کشیدن مستقیم جاروبرقی روی ریشه‌ها می‌تواند باعث شل شدن و آسیب دیدن آن‌ها شود.

آیا فرش دستباف را باید هر سال بشوییم؟

رسیدن بهار به این معنی نیست که همه فرش‌ها باید شسته شوند. شست‌وشوی فرش باید بر اساس میزان آلودگی، نوع فرش و شرایط استفاده از آن انجام شود.فرش‌های دستباف قدیمی، ابریشمی یا فرش‌هایی که رنگ‌های حساس دارند، به‌خصوص نیازمند دقت بیشتری هستند. شست‌وشوی غیراصولی می‌تواند باعث رنگ‌دهی، تغییر شکل یا آسیب به الیاف شود.

بنابراین اگر فرش واقعاً به شست‌وشو نیاز دارد، بهتر است این کار به متخصصی سپرده شود که با ساختار و رنگ‌های فرش دستباف آشنایی داشته باشد.

تابستان، مراقبت از فرش در برابر نور و رطوبت

در تابستان، نور خورشید یکی از مهم‌ترین عواملی است که باید برای محافظت از فرش به آن توجه کرد. تابش مستقیم و طولانی‌مدت نور خورشید می‌تواند به مرور باعث کم‌رنگ شدن رنگ‌های فرش شود. این تغییر ممکن است در ابتدا بسیار جزئی باشد، اما اگر یک قسمت از فرش برای مدت طولانی در معرض نور قرار داشته باشد، به مرور تفاوت رنگ آن با بخش‌های دیگر قابل مشاهده خواهد شد.

اگر فرش در نزدیکی پنجره‌ای قرار دارد که نور مستقیم روی آن می‌تابد، استفاده از پرده می‌تواند شدت تابش را کاهش دهد. در صورت امکان، جابه‌جا کردن یا چرخاندن دوره‌ای فرش نیز کمک می‌کند یک قسمت مشخص برای مدت طولانی در معرض نور قرار نگیرد. چرخاندن فرش فقط برای کنترل نور نیست. در قسمت‌هایی از خانه که رفت‌وآمد بیشتر است، یک بخش از فرش معمولاً بیشتر از سایر قسمت‌ها پا می‌خورد. با چرخاندن فرش، این فشار در طول زمان متعادل‌تر می‌شود و احتمال فرسودگی نامتوازن کاهش پیدا می‌کند.

رطوبت، مشکلی که نباید نادیده گرفته شود

در مناطق مرطوب ایران، به‌خصوص در شهرهای شمالی و مناطق ساحلی، تابستان می‌تواند شرایط متفاوتی برای فرش ایجاد کند. رطوبت بالا، به‌خصوص زمانی که بین فرش و کف باقی بماند، می‌تواند زمینه ایجاد بوی نامطبوع، کپک و در موارد شدیدتر پوسیدگی را فراهم کند.به همین دلیل، اگر فرش روی کف مرطوب قرار گرفته یا مایعی روی آن ریخته است، باید در سریع‌ترین زمان ممکن خشک شود. همچنین بهتر است فرش در محیطی قرار نگیرد که دائماً در معرض رطوبت بالا یا تهویه ضعیف است. این موضوع در مورد فرش‌های دستباف که از الیاف طبیعی مانند پشم و پنبه ساخته شده‌اند اهمیت بیشتری دارد.

پاییز، فرش را برای فصل سرد آماده کنید

پاییز زمان خوبی برای یک بررسی دیگر است. قبل از اینکه ماه‌های سرد سال شروع شوند، بهتر است فرش را از نظر ساییدگی، پارگی، آسیب ریشه‌ها و وضعیت کناره‌ها بررسی کنید. اگر فرش نیاز به تعمیر دارد، بهتر است آن را پیش از گسترش آسیب به متخصص بسپارید.

پاییز همچنین زمان مناسبی برای بررسی محل قرار گرفتن فرش است. پایه‌های مبل و میزهای سنگین اگر برای مدت طولانی در یک نقطه باقی بمانند، می‌توانند باعث فشرده شدن پرزها و ایجاد فرورفتگی شوند. در صورت امکان، چیدمان مبلمان را هر چند وقت یک‌بار کمی تغییر دهید تا فشار دائماً روی یک قسمت از فرش متمرکز نباشد.

از پد فرش یا ترمز فرش استفاده کنیم ؟

در خانه‌هایی که فرش روی سرامیک، سنگ، پارکت یا سایر سطوح صاف قرار دارد، جابه‌جا شدن فرش می‌تواند آزاردهنده باشد. در چنین شرایطی استفاده از یک زیرانداز مناسب می‌تواند مفید باشد.

ترمز فرش معمولاً با هدف اصلی جلوگیری از سر خوردن و حرکت فرش طراحی شده است. در مقابل، پد فرش محصول کامل‌تری است که علاوه بر ایجاد اصطکاک، می‌تواند نقش ضربه‌گیر و محافظ را نیز داشته باشد و از پشت فرش و کف خانه محافظت کند. بنابراین اگر برای یک قالیچه کوچک فقط مشکل سر خوردن دارید، یک ترمز ضدلغزش ممکن است کافی باشد. اما برای یک فرش دستباف ارزشمند، استفاده از پدی که متناسب با جنس فرش و کف خانه انتخاب شده باشد، می‌تواند مزایای بیشتری داشته باشد.

برای اطلاعات بیشتر میتوانید نگاهی به مقاله راهنمای خرید پد فرش مناسب داشته باشید

زمستان، مراقب آب و گرمای مستقیم باشید

در فصل زمستان، یکی از مهم‌ترین خطرها برای فرش دستباف، رطوبت و خیس شدن آن است.اگر آب یا هر مایع دیگری روی فرش ریخت، مهم‌ترین کار این است که اجازه ندهید برای مدت طولانی در الیاف باقی بماند. با یک پارچه تمیز و ترجیحاً سفید، مایع را به‌آرامی جذب کنید و از مالیدن لکه خودداری کنید. اگر مقدار آب زیاد باشد یا فرش کاملاً خیس شده باشد، بهتر است برای خشک کردن اصولی آن از متخصص کمک بگیرید. خشک شدن ناقص فرش می‌تواند در طول زمان باعث ایجاد بوی نامطبوع، کپک یا آسیب به الیاف شود.

فرش را کنار منبع گرمای مستقیم قرار ندهید

در زمستان ممکن است وسایل گرمایشی مانند بخاری، شوفاژ یا هیتر در نزدیکی فرش قرار داشته باشند. گرمای مستقیم و مداوم می‌تواند باعث خشک شدن بیش از حد الیاف و آسیب تدریجی به آن‌ها شود.

بهتر است فرش با منبع گرمای مستقیم فاصله مناسبی داشته باشد. این موضوع علاوه بر محافظت از فرش، از نظر ایمنی خانه نیز اهمیت دارد.

با لکه‌های تازه چه کنیم؟

ریختن چای، قهوه، نوشابه یا مواد غذایی روی فرش اتفاقی است که ممکن است در هر خانه‌ای رخ دهد. مهم‌ترین اصل در چنین شرایطی، سرعت عمل است.

اگر مایع روی فرش ریخت، ابتدا با یک پارچه تمیز آن را جذب کنید. پارچه را روی لکه قرار دهید و به‌آرامی فشار دهید؛ اما لکه را مالش ندهید. مالیدن می‌تواند ماده ریخته‌شده را در سطح وسیع‌تری پخش کند و باعث نفوذ بیشتر آن به الیاف شود.استفاده از سفیدکننده‌ها، شوینده‌های قوی یا روش‌های خانگی نامطمئن نیز به‌خصوص برای فرش دستباف توصیه نمی‌شود. اگر لکه مقاوم است، بهتر است به جای ریسک کردن، از متخصص کمک بگیرید.

برای اطلاع بیشتر در این باره، پیشنهاد میکنیم مقاله راهنمای لکه بری فرش را بخوانید

جارو کردن فرش دستبافت، روش درست مهم‌تر از تعداد دفعات است

جارو کردن منظم برای حفظ سلامت فرش ضروری است، اما جارو کشیدن بیش از اندازه یا استفاده از تجهیزات نامناسب می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد. میزان جاروکشی باید با میزان استفاده از فرش متناسب باشد. فرشی که در پذیرایی پرتردد قرار دارد طبیعتاً به نظافت بیشتری نسبت به فرشی که در اتاقی کم‌استفاده قرار گرفته نیاز دارد. برای فرش دستباف بهتر است جاروبرقی مکش متناسبی داشته باشد و سری آن به بافت فرش آسیب نزند. حرکت جارو در جهت خواب فرش و دور نگه داشتن سری جارو از ریشه‌ها نیز اهمیت دارد. هدف از جارو کشیدن، خارج کردن گردوغبار و ذرات از میان الیاف است؛ نه اینکه با فشار زیاد، خود الیاف را تحت تأثیر قرار دهیم.

شستشوی به موقع، درست و اصولی

یکی از عادت‌های رایج در ایران، شست‌وشوی فرش پیش از نوروز است. اما تمیز بودن فرش لزوماً به معنای نیاز آن به شست‌وشوی کامل نیست. اگر فرش تمیز است و لکه یا آلودگی قابل‌توجهی ندارد، ممکن است نظافت معمول و جاروکشی کافی باشد. شست‌وشوی غیرضروری و مکرر، به‌خصوص برای فرش‌های دستباف قدیمی یا ظریف، می‌تواند فشار بیشتری به الیاف و رنگ‌های آن وارد کند.

هر زمان که فرش واقعاً به شست‌وشو نیاز دارد، روش شست‌وشو باید با جنس، سن، رنگ و ساختار آن هماهنگ باشد. فرش دستباف ارزشمند بهتر است توسط مجموعه‌ای شسته شود که تجربه کافی در این زمینه داشته باشد.

نگهداری درست فرش پز از جمع کردن

گاهی به دلیل تغییر دکوراسیون، جابه‌جایی منزل یا عدم استفاده از یک فرش، لازم است آن را برای مدتی جمع کنیم. در چنین شرایطی، فرش باید پیش از جمع شدن کاملاً تمیز و خشک باشد.

فرش دستباف برای نگهداری طولانی‌مدت بهتر است به‌صورت اصولی رول شود و از تا کردن آن خودداری شود. فرش رول‌شده نیز باید در محیطی خشک، خنک و دور از نور مستقیم خورشید نگهداری شود.

رطوبت یکی از بزرگ‌ترین دشمنان فرش در زمان نگهداری است. بنابراین زیرزمین‌های نمناک، انباری‌های مرطوب یا مکان‌هایی که احتمال نفوذ آب دارند، گزینه مناسبی برای نگهداری فرش نیستند و بهتر است فرش برای مدت طولانی در پوشش‌هایی قرار نگیرد که امکان گردش هوا را کاملاً از بین می‌برند.

مراقبت از فرش در تمام طول سال

اگر بخواهیم تمام نکات نگهداری فصلی را در چند اصل خلاصه کنیم، مهم‌ترین موضوع این است که فرش را به حال خود رها نکنیم.

در طول سال، هر چند وقت یک‌بار وضعیت فرش را بررسی کنید و به تغییرات کوچک توجه داشته باشید. تغییر رنگ، ساییدگی، شل شدن ریشه‌ها یا ایجاد فرورفتگی می‌تواند نشانه‌ای باشد که فرش نیاز به توجه دارد.
نور مستقیم خورشید را کنترل کنید، به‌خصوص اگر فرش نزدیک پنجره قرار دارد. در مناطق مرطوب، از باقی ماندن رطوبت در زیر فرش جلوگیری کنید. فرش را متناسب با میزان استفاده جارو کنید و برای جلوگیری از پاخوردگی نامتوازن، هر چند وقت یک‌بار آن را بچرخانید.
اگر فرش روی سطحی صاف و لغزنده قرار دارد، زیرانداز مناسبی انتخاب کنید و توجه داشته باشید که یک ترمز فرش ضدلغزش ساده با یک پد کامل فرش یکسان نیست.
همچنین هرگز لکه‌ها را برای مدت طولانی رها نکنید و برای شست‌وشو یا تعمیر فرش‌های ارزشمند، به روش‌های خانگی نامطمئن اعتماد نکنید.

یک برنامه ساده برای مراقبت فصلی

لازم نیست مراقبت از فرش به یک کار پیچیده تبدیل شود.

بهار زمان مناسبی برای بررسی وضعیت فرش، نظافت دقیق و تصمیم‌گیری درباره نیاز به شست‌وشو یا تعمیر است.
تابستان باید بیشتر مراقب نور مستقیم خورشید و رطوبت باشید و در صورت نیاز جای فرش را تغییر دهید.
پاییز فرصت خوبی برای بررسی آسیب‌ها و آماده کردن فرش برای ماه‌های سرد است.
زمستان نیز توجه بیشتری به رطوبت، خشک شدن سریع مایعات و فاصله فرش از منابع گرمای مستقیم نیاز دارد.

فرش دستباف برای ماندگاری به مراقبت پیچیده‌ای نیاز ندارد؛ اما به مراقبت درست و مداوم نیاز دارد.

مهم نیست فرش شما در پذیرایی قرار دارد یا اتاق خواب، قدیمی است یا تازه خریداری شده، پشمی است یا ابریشمی؛ عواملی مانند نور، رطوبت، گردوغبار، فشار و شیوه نظافت در طول زمان روی سلامت آن تأثیر می‌گذارند. با تغییر فصل، شرایط محیط نیز تغییر می‌کند و بهتر است روش مراقبت از فرش را با این تغییرات هماهنگ کنیم.

مراقبت امروز از فرش، سرمایه‌گذاری برای ماندگاری آن در سال‌های آینده است.